Bij de vraag naar de oudste kerk van Nederland valt vaak dezelfde naam: de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht. De Universiteit Leiden noemt haar zonder voorbehoud de oudste kerk van het land. Toch is het antwoord minder eenvoudig dan het lijkt. De kerk die u nu ziet, is namelijk waarschijnlijk de vierde op dezelfde plek.
Waarom heet de basiliek de oudste kerk van Nederland?
De Universiteit Leiden schrijft het zo: ‘De basiliek van Sint-Servatius in Maastricht is de oudste kerk van Nederland. Al in de zesde eeuw na Christus wordt hier een gebedshuis gebouwd.’ Dat gebedshuis verrees boven het graf dat de traditie aan Sint Servaas toeschrijft. Archeologen vonden onder de kerk mogelijk zelfs resten van een stenen gebouw uit de vierde of vijfde eeuw.
Een gangbare formulering is voorzichtiger: de kerk ‘wordt beschouwd als de oudste nog bestaande kerk van Nederland’. Dat woord ‘beschouwd’ zegt veel. De titel berust op de lange geschiedenis van de plek. Er staat geen gebouw dat sinds de zesde eeuw ongewijzigd overeind is gebleven.
Vier kerken op één plek
De huidige basiliek is waarschijnlijk de vierde kerk op deze plaats. Eerst stond er een eenvoudige grafkapel. Rond 560 liet bisschop Monulfus een grote kerk bouwen, door Gregorius van Tours een ‘magnum templum’ genoemd. Dat gebouw had één beuk van ongeveer vijftien meter breed.
Rond 650 tot 675 volgde een driebeukige basiliek van 38 bij 19 meter, gedateerd met C14-onderzoek van skeletten. In de Karolingische tijd werd die kerk minstens tien meter naar het westen verlengd. Rond het jaar 1000 begon de bouw van de romaanse kerk die de basis vormt van wat u nu ziet.
Wat er nog over is van de oudste kerk
Op 12 augustus 1039 wijdden twaalf bisschoppen de romaanse kerk, in aanwezigheid van keizer Hendrik III. Het westwerk werd in de twaalfde eeuw vernieuwd. Later volgden gotische delen, zoals het Bergportaal rond 1200, de zijkapellen en het gewelf van omstreeks 1450.
Van de kerken uit de zesde en zevende eeuw resten vooral sporen in de bodem. In 2023 kreeg de Universiteit Leiden subsidie om die sporen verder te onderzoeken. Het geld kwam van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de gemeente Maastricht. Daarmee worden de opgravingen in en rond de basiliek verder geanalyseerd en gepubliceerd.
Hoe oud is oud? Het hangt af van wat u meetelt
Wie naar de oudste stenen kijkt, komt bij de romaanse kerk uit de elfde eeuw uit. Wie naar de oudste plek van eredienst kijkt, gaat terug tot de zesde eeuw of zelfs daarvoor. De Sint-Servaasbasiliek dankt haar titel vooral aan dat tweede: een kerk op dezelfde plek sinds de zesde eeuw.
Er is nog een kanttekening. Dat Servatius werkelijk onder de kerk begraven ligt, is een aanname uit de traditie. Sommige historici twijfelen zelfs aan zijn bestaan. De ouderdom van de kerk staat daar los van, want die is archeologisch onderbouwd.
Het kapittel en de kerk
Bijna duizend jaar lang beheerde het Kapittel van Sint Servaas de kerk. De kanunniken hielden er het koorgebed en namen de zorg voor kerk en graf op zich. Hun huizen stonden rondom, aan het Vrijthof en het Henric van Veldekeplein.
Onder Frans bewind werd het kapittel in december 1797 opgeheven. De kerk deed daarna enige tijd dienst als paardenstal en kreeg pas in 1804 weer een religieuze functie. Meer over de geschiedenis van de kanunniken leest u bij het Kapittel van Sint Servaas.
Veelgestelde vragen over de oudste kerk van Nederland
Hoe oud is de Sint-Servaasbasiliek?
Op deze plek staat sinds ongeveer 560 een kerk. Toen liet bisschop Monulfus een grote kerk bouwen boven het graf van Sint Servaas. Het huidige gebouw is grotendeels romaans. De bouw daarvan begon rond het jaar 1000 en de kerk werd in 1039 gewijd. De gotische delen kwamen later.
Wie bouwde de eerste kerk boven het graf van Sint Servaas?
De traditie noemt een houten grafkapel als eerste gebouw. De eerste grote kerk liet bisschop Monulfus rond 560 bouwen. Gregorius van Tours noemde haar een ‘magnum templum’, een grote tempel. Archeologen vonden onder de basiliek mogelijk resten van een nog ouder stenen gebouw uit de vierde of vijfde eeuw.
Sinds wanneer is de Sint-Servaaskerk een basiliek?
De kerk kreeg in 1985 de titel basilica minor, na een bezoek van paus Johannes Paulus II aan Maastricht. Na een grote restauratie werd de kerk in 1993 opnieuw ingewijd, opnieuw door twaalf bisschoppen. Sinds 1985 draagt zij de naam Sint-Servaasbasiliek.
Zestien eeuwen aan één plein
De titel oudste kerk van Nederland vertelt maar een deel van het verhaal. Op dezelfde plek liggen sporen van zestien eeuwen geloof, bouwkunst en stadsgeschiedenis. Rondom de kerk staan bovendien de huizen van de kanunniken en het stadspaleis van de proost.
Wie dat geheel met eigen ogen wil zien, kan een rondleiding op afspraak aanvragen.
Bronnen
- Universiteit Leiden, Leidse archeologen ontvangen subsidie voor onderzoek Sint Servatiuskerk Maastricht, november 2023. https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2023/11/leidse-archeologen-ontvangen-subsidie-voor-onderzoek-sint-servatiuskerk-maastricht
- Wikipedia, Sint-Servaasbasiliek (Maastricht) (geraadpleegd 22 oktober 2026). https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Servaasbasiliek_(Maastricht)
- Wikipedia, Kapittel van Sint-Servaas (geraadpleegd 22 oktober 2026). https://nl.wikipedia.org/wiki/Kapittel_van_Sint-Servaas
- Rijksmonumentenregister, monument 27168. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/27168
Het Kapittel van Sint Servaas was acht eeuwen het machtigste geestelijke college van Maastricht en is op 12 oktober 2023 heropgericht om zijn erfgoed te bewaren, te onderzoeken en te delen. Meer over het Kapittel
